Inleiding

De visie die mensen hebben op de toekomst en het verleden evolueert in de loop van de tijd. Wie had in 1901 de massale belangstelling kunnen voorspellen, die we de laatste jaren kennen, voor vragen die verband houden met wereldwijde klimaatveranderingen?

Tot voor kort was het klimaat immers, door zijn schijnbare stabiliteit, nog één van de weinige zekerheden in het leven. In onze regio, met een bevolking die grotendeels leefde van de landbouw, bepaalde het ritme van de seizoenen het dagelijkse leven van vele generaties. Men dacht dat er betreffende de wetmatigheden van de seizoenen niets nieuws te melden viel, wat onder andere geconcretiseerd werd in een groot aantal weerspreuken. Pas sedert de 18de eeuw dacht men in een zeer beperkte kring van wetenschapslui te hebben opgemerkt dat ook het klimaat misschien een eigen geschiedenis heeft.

De dag van vandaag staan de zaken er helemaal anders voor.

Een van de oorzaken van deze recente cultuurwijziging is zonder twijfel de toename van de hoeveelheid vrije tijd en van de talrijke ontspanningsmogelijkheden voor het grote publiek. Vóór 1936 stelde Jan met de pet immers zelden de vraag welk weer hij kon verwachten het volgend weekend.

Bovendien voeden de steeds spectaculairder wordende beelden op de televisieschermen onze angst en suggereren catastrofale meteorologische gebeurtenissen in de ogen van bepaalde mensen dat we reeds verzeild zijn geraakt in een tijdperk van ingrijpende veranderingen van het klimaat. Volgens anderen moet de grootste voorzichtigheid in acht worden genomen alvorens te kunnen spreken over een evolutie van de meteorologische parameters (bij voorbeeld : jaarlijkse gemiddelde temperaturen, jaarlijkse neerslag), die van nature zeer variabel zijn, in een tijsspanne van een of twee generaties.

Het Koninklijk Meteorologisch Instituut van België vond het nuttig om, op een weliswaar bescheiden maar nauwkeurige manier, ter informatie van het brede publiek, een overzicht te geven van onze klimatologische geschiedenis, gebaseerd op de waarnemingen, in de loop van de twintigste eeuw.

Een publicatie die de merkwaardigste meteorologische gebeurtenissen van de twintigste eeuw inventariseert kan evenwel nooit volledig zijn. Inderdaad, opdat een gebeurtenis in een dergelijke lijst zou kunnen worden opgenomen, moet ze ofwel rechtstreeks waargenomen zijn ofwel onrechtstreeks beschreven zijn aan de hand van de gevolgen ervan, bijvoorbeeld in krantenartikels. Deze beschrijvingen kunnen dan, afhankelijk van de nauwgezetheid van diegene die zich hiermee bezighoudt, worden opgenomen in de archieven. Het is evenwel evident dat deze nauwgezetheid niet op elk moment en op elke plaats even groot is.

Ook de evolutie van het netwerk van waarnemers in de loop van de 20ste eeuw, de schaal van het fenomeen en de plaats waar het zich heeft voorgedaan (dicht- of dunbevolkte streek), de aandacht die door de media aan het evenement wordt besteed, de verwarring volgend op periodes van spanning of van oorlog, zijn allemaal factoren die het al of niet opnemen van een gebeurtenis in de archieven beïnvloeden. Deze overwegingen hebben ertoe geleid dat we bewust de keuze hebben gemaakt om een selectie te maken uit de mogelijke gebeurtenissen, rekening houdend met de betrouwbaarheid van de bronnen. Wij denken dat deze selectie, naast het feit dat ze vaak de gebeurtenissen bevat die de aandacht hebben getrokken van de klimatologen, de meest gedenkwaardige gebeurtenissen bevat uit ons collectieve geheugen.

 
  • jaarlijkse gemiddelde temperaturen
  • jaarlijkse neerslag
  • evolutie van het netwerk van waarnemers
1 2 3

Waarschuwing

Bepaalde meteorologische gebeurtenissen werden voldoende opgemerkt door de mensen die ze hebben ondergaan, zodat er in de pers uitgebreide verslagen van zijn terug te vinden. Onze archieven betreffende meteorologische gebeurtenissen zijn ondermeer gebaseerd op deze persknipsels.

Anderzijds is ook de manier waarop de waarnemingen van meteorologische parameters gebeuren alsook de wetenschappelijk kennis natuurlijk geëvolueerd in de loop van de eeuw.

Telkens wanneer dit mogelijk was hebben we ons gebaseerd op geschreven documenten die door waarnemers werden overgemaakt aan het KMI, d.w.z. op werkelijk waargenomen waarden en niet op waarden die achteraf werden aangepast in het kader van de homogenisering van de waarnemingsreeksen.

De gebeurtenissen die wij hier als merkwaardig hebben gecatalogeerd behoren tot verschillende categorieën, naargelang de meteorologische parameter waarop ze betrekking hebben.



Gebeurtenissen die verband houden met de temperatuur

De dagen waarop de temperatuur een recordwaarde bereikte worden natuurlijk vermeld: u zult hier dus de hoogste of de laagste temperatuur vinden die ooit werd bereikt in een bepaalde regio in België op basis van de beschikbare gegevens (van de twintigste eeuw) van een van de dichtste waarnemingsnetwerken ter wereld. Deze temperaturen zijn het resultaat van een waarneming op een bepaalde plaats, die echter in principe representatief is voor de omgeving.

Naast deze absolute records zult u ook andere records vinden, die weliswaar minder spectaculair zijn. Het betreft hier recordwaarden voor een bepaald jaargetijde, een bepaalde maand, decade of dag van de maximum- of minimumtemperatuur of de gemiddelde temperatuur.

Ook het bijzonder vroeg of bijzonder laat voorkomen van vorstdagen, ijsdagen, zomerdagen of hittedagen wordt als merkwaardige gebeurtenis beschouwd.

Hittegolven en koudegolven zijn merkwaardig omdat ze dikwijls belangrijke gevolgen hebben voor bepaalde economische sectoren.

Soms leidt de combinatie van een aantal gebeurtenissen tot verrassende resultaten. Zo kenden we in het jaar 1947 bijvoorbeeld een van de strengste winters uit de geschiedenis en terzelfdertijd een vroeg beginnende en laat eindigende warme zomer. In het jaar 1952 kenden we de warmste nacht (op 2/7) en tevens de vroegste sneeuwbui (op 17/9) in Ukkel.



Gebeurtenissen die verband houden met de neerslag

Ook de hoeveelheid gevallen neerslag kan recordwaarden bereiken. Dit kunnen grote hoeveelheden neerslag zijn die op een bepaalde plaats gevallen zijn in een beperkte tijdsspanne, maar het kan ook gaan over lange periodes zonder neerslag die ons land heeft gekend.

Gedurende onweersbuien, die per definitie zeer plaatselijk zijn, kan de hoeveelheid gevallen neerslag van de ene tot de andere plaats sterk verschillen. De recordwaarde van de hoeveelheid gevallen neerslag in een bepaald station geeft dus enkel een indicatie over wat er gebeurd is op die bepaalde plaats.

We mogen verder niet uit het oog verliezen dat het risico op overstromingen altijd beter in te schatten is aan de hand van de pluviometrische gegevens van meerdere stations, liefst ook de stations in de buurlanden, en tevens rekening houdend met de karakteristieken van het stroombekken in kwestie.

Andere gebeurtenissen

Andere gebeurtenissen die in dit overzicht werden opgenomen zijn tornado’s, stormen, stormvloeden, spectaculaire blikseminslagen en hagelbuien die belangrijke schade hebben veroorzaakt of die een diepe indruk hebben gemaakt op ooggetuigen en die tevens hun sporen hebben nagelaten in onze archieven.

Bepaalde periodes in onze collectieve geschiedenis zijn gunstiger dan andere voor wat betreft het beschrijven van bijzondere meteorologische gebeurtenissen in kranten of in wetenschappelijke artikels. Daarom willen we er nogmaals op wijzen dat de gebeurtenissen, opgenomen in dit overzicht, in ieder geval slechts een beperkt gedeelte weergeven van de gebeurtenissen die zich werkelijk hebben voorgedaan tussen 1901 en 2000. Zo zal het u bijvoorbeeld niet verwonderen dat de archieven nogal mager zijn tussen september 1914 en november 1918, rekening houdend met de desorganisatie van de overheidsdiensten tijdens de eerste wereldoorlog.

We willen dan ook van deze gelegenheid gebruik maken om een oproep te lanceren aan diegenen die over documenten beschikken die dit overzicht zouden kunnen vervolledigen of illustreren. Aarzel vooral niet om het ons te laten weten indien u denkt over nuttige informatie te beschikken!

Tenslotte leek het ons ook interessant om een beschrijving op te nemen van de meteorologische omstandigheden tijdens een aantal belangrijke momenten uit de geschiedenis, voor zover die daarbij een rol hebben gespeeld. Diegenen die bijvoorbeeld het offensief van de Ardennen hebben meegemaakt of de verfilming ervan hebben gezien zullen zich ongetwijfeld de strenge winter van 1944-1945 herinneren. Hoewel de meteorologische omstandigheden tijdens die periode niet uitzonderlijk waren rechtvaardigt de rol die ze hebben gespeeld ons inziens de plaats die ze krijgen in dit overzicht.