De luchtvaartsector draagt bij tot de opwarming van het klimaat, onder meer via de uitstoot van koolstofdioxide (CO₂), die ongeveer 4 % van de totale uitstoot in de Europese regio vertegenwoordigt. Maar de klimaateffecten van de luchtvaart beperken zich niet tot de uitstoot van CO₂. Condensatiesporen, ook wel contrails genoemd, spelen eveneens een rol in de opwarming van de atmosfeer. Het Koninklijk Meteorologisch Instituut (KMI) neemt deel aan het Europese project E-CONTRAIL met als doel het inzicht in de globale klimaatimpact van het luchtverkeer te verbeteren aan de hand van satellietwaarnemingen.
Wat zijn contrails?
Contrails ontstaan in het kielzog van straalvliegtuigen. Ze vormen zich wanneer uitlaatgassen (die onder meer waterdamp en roetdeeltjes bevatten) in contact komen met een koude en vochtige atmosfeer op grote hoogte. In deze omstandigheden ontstaan zeer kleine ijskristallen, die de witte lijnen vormen die we achter vliegtuigen zien.
Net als andere soorten wolken beïnvloeden contrails de energiebalans van de aarde op twee manieren:
- Ze weerkaatsen een deel van de zonnestraling terug naar de ruimte, wat een afkoelend effect heeft op de atmosfeer.
- Ze houden een deel van de infrarode straling van de aarde vast, wat bijdraagt aan de opwarming.
De combinatie van deze twee effecten bepaalt de zogenaamde stralingsforcering (radiative forcing): de verandering in de energiebalans van de atmosfeer als gevolg van de aanwezigheid van deze kunstmatige wolken.
Dankzij meteorologische satellieten kunnen contrails vandaag op grote schaal worden gedetecteerd en opgevolgd via satellietbeelden. Deze waarnemingen zijn essentieel om hun frequentie, evolutie en impact op het klimaat beter te begrijpen.
De bijdrage van het KMI aan het Europese project E-CONTRAIL
Het team Remote Sensing from Space van het KMI neemt deel aan het Europese project E-CONTRAIL, gecoördineerd door de Universidad Carlos III de Madrid (UC3M). Het project heeft als doel contrails automatisch te detecteren met behulp van artificiële intelligentie en hun klimaateffect te schatten.
In dit kader:
- verwerkt het KMI gegevens van de Meteosat-satellieten, geleverd door de Europese organisatie voor de exploitatie van meteorologische satellieten (EUMETSAT);
- stelt het deze gegevens ter beschikking van de projectpartners;
- ontwikkelde het een model om de stralingsforcering van gedetecteerde contrails te berekenen.
Het team heeft ook bijgedragen aan de ontwikkeling van een dataset die een volledig jaar over Europa bestrijkt, om de aanwezigheid van contrails en hun klimaateffect te analyseren.
Andere partners binnen het project werken onder meer aan:
- de automatische detectie van contrails,
- de analyse van hun verband met het luchtverkeer,
- en de ontwikkeling van een visualisatieplatform voor de gegevens.
Een belangrijk thema voor het klimaatbeleid
Onderzoek naar contrails is bijzonder belangrijk in het kader van het Europese klimaatbeleid. De Europese Unie heeft zich immers tot doel gesteld om alle “niet-CO₂”-effecten van de luchtvaart beter in kaart te brengen.
Satellietwaarnemingen vormen in dit opzicht een veelbelovend instrument om de milieumonitoring te versterken en ons inzicht in de globale klimaatimpact van de luchtvaart verder te verbeteren.
